Spiekbriefjes over het Masochisme
 
 

het sado-masochisme is géén sadisme

Voor alle duidelijkheid: het sado-masochisme ontleent zijn naam aan Sacher-Masoch, en níet aan De Sade. Meer nog, het sadisme, in zijn eigenlijke betekenis (en zoals beschreven door De Sade), heeft met het sado-masochisme als tussenmenselijke praktijk niets meer te maken dan een kerktoren met een fallus - een vage uiterlijke gelijkenis.

Waar de sadist de ander gebruikt (voor zijn eigen genot, voor blasfemische praktijken, voor politieke doeleinden of om ideologische motieven) en geen enkele rekening houdt met die ander, daar is de verhouding in het masochisme net omgekeerd: de ervaring van de passieve, de onderdanige, de slavin staat er centraal, en zij (v/m) bepaalt in laatste instantie hoe het spel gespeeld wordt en wanneer het ophoudt! Elke meesteres, dominante, top die zich daar niet aan houdt, verliest uiteindelijk haar gezag.

Om deze redenen spreken wij liever van masochisme zonder meer, ook al is een masochisme zonder pendant (het soms verkeerdelijk genoemde 'sadisme' dus) niet denkbaar.

 

het masochisme is géén typisch vrouwelijk verschijnsel!

Reeds bij Sacher Masoch, in zijn beroemde "Venus im Pelz" gaat het om een mannelijke masochist en een vrouwelijke meesteres. Maar ook de dagelijkse praktijk toont dat de voorkeur voor dominante of voor onderdanige rollen niet geslachtsgebonden is - wat ook in de, mannelijk bepaalde, media gesuggereerd mag worden.

Precies om te verhinderen dat dit intens tussenmenselijk gebeuren vervalt in de clichés die tegen vrouwen gebruikt worden, moet over het masochisme openlijk én met juiste informatie gesproken kunnen worden. De vulgariserende informatie, of beter: sensatie, die over het (sado-)masochisme verspreid wordt, kan al te gemakkelijk leiden tot: "Vrouwen fantaseren over verkrachting of geweld, zij doen het ook in (sado-)masochistische spelletjes, dus verdienen ze niet beter dan verkracht of vernederd te worden." Uitspraken als "Vrouwen moeten nu en dan eens goed mot krijgen, daar worden ze toch geil van" liggen dan niet veraf meer. Nee, dank je - dit willen we juist vermijden!

 

het masochisme kent ook een maatschappelijke variant!

De rollen die in het seksuele masochisme gespeeld worden, blijken tegenbeelden te zijn van wat in ons samen-leven, in onze maatschappij dus, gebeurt. Anders uitgedrukt: de mechanismen en machtsstructuren die in het seksuele masochisme 'gespeeld' worden, weerspiegelen mechanismen en structuren van onze samenleving, onze cultuur, onze symbolische orde. Alleen zijn ze daar minder zichtbaar, en dus gevaarlijker. Daarom kan het seksueel masochisme beschouwd worden als een bewustwording van deze mechanismen. Het seksueel masochisme brengt ze dan op een symbolische manier aan de oppervlakte, waar ze doorgespeeld en doorleefd kunnen worden, met een intens genot en een diepe catharsis als resultaat. Voorwaar geen klein project!

Naast dit persoonlijk aspect is er nog een sociaal-politiek aspect: wie bewust met pijn en genot, met macht en onmacht speelt, laat zich niet zo gemakkelijk naïefweg door deze machtsmechanismen manipuleren. Zeker nu het gezag steeds minder centraal uitgeoefend wordt en de macht alsmaar dichter bij de individuen komen te staan, is een bewuste ervaring van macht en onmacht geen overbodige luxe. Daar kunnen de verkrachte vrouwen in elke (burger)oorlog een pijnlijk woordje van meespreken. Blijft de vraag: waarom laten we/ze het gebeuren?

 

onze cultuur is mannelijk

De symbolische orde, de cultuur, de taal, is tot in haar diepste vezels bepaald door mannelijke denkpatronen, mannelijke rituelen en mannelijke symbolen. Het seksuele masochisme is daar dan ook grondig door bepaald. Mannen én vrouwen spelen in het masochistische spel met deze symbolen en structuren. Zij doorleven op extreme wijze de rollen die daarin vastgelegd zijn, de verdeling van macht en onmacht, van genot en pijn, van léven en niet(s)-zijn. Misschien omdat ze in het gewone leven bepaalde rollen of mechanismen niet beheersen, om ze zich dus eigen te maken, misschien juist om de omgekeerde reden, misschien omdat ze zich willen losmaken van bepaalde opgelegde gedragspatronen, of gewoon om ervaringen intenser te maken dan het gewone leven toelaat... Hoe dan ook: het seksuele mechanisme is steeds een gesprek, om niet te zeggen een confrontatie met de bestaande, dus voornamelijk mannelijke, symboliek.

Zoeken we naar het typisch vrouwelijk masochisme, dan moeten we waarschijnlijk hiervan vertrekken: vrouw(en) hebben nooit een èchte plaats gekregen in deze symbolische orde, eigenlijk komt ze hen niet toe, net zo min als de macht erover. Deze confrontatie vanuit de ervaring van: "Hier hoor ik eigenlijk niet thuis", of van: "Hier krijg ik nooit het woord" verleent misschien een eigen thematiek, een eigen belevingswijze voor de vrouw(en) onder de masochisten. Toch lijkt het er sterk op dat een eigen vrouwelijk sado-masochisme pas kan ontstaan als er vrouwelijke macht en machtsmechanismen zullen zijn, die niet alleen effectief zijn maar ook concrete archetypische gestalte gekregen hebben.

 

het (sado)masochisme is polymorf

Tot nu toe hebben we altijd over het (sado-)masochisme gesproken alsof het één vast omlijnde seksuele praktijk was. Niets is minder waar, en we zouden kunnen zeggen dat er evenveel varianten als beoefenaars zijn. Toch kunnen we verscheidene groepen verwante praktijken onderscheiden, gaande van fysische pijn tot geestelijke vernedering, van piercing tot fetisjisme, van pis- en kakspelletjes tot concentratiekampscenario's... Kortom, elke fase die we in het zgn. volwassenworden doorworstelen en elke ervaring die ons leven grondig veranderde/zou kunnen veranderen, kan de basis vormen voor een bepaalde masochistische praktijk. Vandaar dat sommigen graag van perversie spreken, waar ze toch vooraf het kind als polymorf pervers gedefinieerd hebben. Zelf zou ik liever van de kunstenaars van de seksualiteit spreken, waar de kunstenaar toch ook wat vreemd gaat, met een bijna kinderlijke openheid en fantasie. Op symbolische wijze tonen en doorleven zij wegen die van het lichaam tot aan de geest reiken, van de liefde tot aan de dood, van het pulsionele tot aan de orde.

Want laten we duidelijk wezen: het (sado-)masochisme is een symbolische praktijk en niet het blindelings uitleven van driften. Ook al wordt bewust met driften gespeeld, ook al is de pijn, de vernedering of de tepelring ècht, toch worden ze constant en bewust be-speeld, dus symbolisch uitgeleefd. Dat in deze ervaringen niet alleen de eigen beleving en drift speelt maar de hele maatschappelijke en culturele symbolen meezinderen, maakt deze praktijk alleen maar dubbel symbolisch, dus cultureel. Met het blindelings uitleven van driften heeft dit weinig of niets te maken, evenmin als met het blindelings verdringen ervan. De man in uniform die zijn hele leven niet mocht (maar zelf niet weet van wie) en nu ongecontroleerd moordt en verkracht is wel het tegenbeeld van wat een seksuele masochistische praktijk betekent!

Nu kan of moet niet iedereen een (sado-)masochistische praktijk uitbouwen, maar iedereen die ons de weg wijst naar een rijker doorleven van onze lichamelijkheid én onze geestelijkheid ontvangen we met open armen. Voor hen zetten we de deuren wijd open, al willen we niemand dwingen aan het festijn deel te nemen. Want als ergens een revolutionaire kracht ontspringt dan is het toch wel in de materialiteit van ons lichaam.

 

mag het even?

Het (sado-)masochisme is duidelijk geen politieke activiteit, maar een seksuele praktijk. Gelukkig maar: is niet precies het genot het grootste taboe van onze samen(?)leving? Juist als seksuele praktijk echter, die zich in eerste instantie niets van politiek of emancipatie aantrekt, kan ze politiek en sociaal uiterst verhelderend werken.

Waarom het taboe? Omdat het masochisme met macht speelt, met de mannelijke symboliek? Omdat het de lichamelijke ervaring bevrijdt van de dwang van de moraal, van het 'normale'? Wat is de relatie tussen deze bewust seksuele praktijk en de vaak onbewuste masochistische reacties die wij in het dagelijks leven overvloedig ten toon spreiden? Waarom is het masochisme een moeilijk thema in de vrouwenemancipatie, waar het toch speelt met de mannelijke symbolieken en onderdrukkingsmechanismen?

Vragen genoeg om de morele afkeuring even af te leggen en van dichtbij te gaan zien. Wie weet wat niet allemaal zichtbaar wordt. Over onszelf, onze relaties, onze samen(?)leving...

 

Philip Demeester

(dit opinie-stuk verscheen voor het eerst in De morgen van 29 oktober 1993)

 
 
de pijn van het genot / the gain of pain
 
home | © 2009 Philip Demeester